БЕЛАРУСКАЯ ДЗЯРЖАЎНАЯ СЕЛЬСКАГАСПАДАРЧАЯ АКАДЭМІЯ Кафедра гісторыі і культуралогіі.1



Работа добавлена на сайт TXTRef.ru: 2019-04-07

МІНІСТЭРСТВА  СЕЛЬСКАЙ  ГАСПАДАРКІ

І ХАРЧАВАННЯ  РЭСПУБЛІКІ   БЕЛАРУСЬ

ГАЛОЎНАЕ ЎПРАЎЛЕННЕ АДУКАЦЫІ, НАВУКІ І КАДРАЎ

УСТАНОВА АДУКАЦЫІ

«БЕЛАРУСКАЯ ДЗЯРЖАЎНАЯ 

СЕЛЬСКАГАСПАДАРЧАЯ АКАДЭМІЯ»

Кафедра гісторыі і культуралогіі

БЕЛАРУСь у гады другой сусветнай вайны

МАТЭРЫЯЛЫ Для САМАСТОЙНАЙ ПРАЦЫ 

Для студэнтаў усіх факультэтаў 

Горкі 2008

Рэкамендавана метадычнай камісіяй  савета па гуманітарызацыі адукацыі і выхавання   БДСГА   05.06. 2008  (пратакол № 8).

Склалі: Н. А. Глушакова, ю.в. кірчук.

УДК:  940.53.(476)

     Беларусь у гады Другой сусветнай вайны: матэрыялы для самастойнай працы/ Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія; скл. Н.А. Глушакова, Ю.В. Кірчук. Горкі, 2008.   60 с.

У кароткай і зручнай для карыстання форме прадстаўлены багаты фактычны матэрыял аб Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай войнах, сабрана рознабаковая інфармацыя аб важнейшых падзеях міжнароднага жыцця таго часу.

Матэрыял можа быць карысным пры падрыхтоўцы да семінарскіх заняткаў і правядзенні камп’ютэрнай прэзентацыі.

Для студэнтаў усіх факультэтаў.

Бібліягр. 56.

Рэцэнзенты: А.А. ГЕРАСІМОВІЧ, Г.А. ГУСАРАВА, кандыдаты гіст. навук, дацэнты БДСГА.

  © Складанне.  Н.А. Глушакова,          Ю.В. Кірчук,  2008

© Установа адукацыі

  «Беларуская дзяржаўная

   сельскагаспадарчая акадэмія», 2008

ПРАДМОВА

Адукацыйны стандарт Рэспублікі Беларусь прадугледжвае разам з навучаннем па абраных спецыяльнасцях далейшае паглыбленне гуманітарных ведаў. Дадзенае метадычнае выданне прызвана дапамагчы глыбей вывучыць і зразумець складаныя падзеі Вялікай Айчыннай і Другой сусветнай войнаў; разабрацца ў палітычных, сацыяльных і ваенных мэтах, якія ставіла нацысцкая Германія, метадах іх рэалізацыі на акупаваных тэрыторыях; асэнсаваць, наколькі злачыннымі і антыгуманнымі былі гэтыя мэты; даць ацэнку ўклада беларускага і іншых народаў СССР у перамогу над гітлераўскай Германіяй.

Метадычная распрацоўка ў першую чаргу прызначана для абагульнення і сістэматызацыі інфармацыі, што змешчана ў шматлікіх выданнях па гісторыі Беларусі, забеспячэння нагляднасці. Падача часткі матэрыялу  праз блок-схемы дазваляе выяўляць вядучыя паняцці, дапамагае вызначаць паслядоўнасць развіцця падзей і суадносіць гістарычныя факты, канцэнтраваць увагу студэнтаў на галоўным і замацоўваць атрыманыя веды. Значны інтарэс прадстаўляе таксама рубрыка “Цікавыя факты”, знаёмства з якой дазволіць пашырыць веды па гісторыі Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай войнаў.

Прадстаўленыя пытанні, пазнавальныя і праблемныя заданні для самастойнай працы накіраваны на папаўненне і паглыбленне ведаў, фарміраванне агульнавучэбных і спецыфічных для вывучэння гісторыі ўменняў і навыкаў. Яны прызваны  садзейнічаць фарміраванню здольнасцяў самастойнай рэканструкцыі і інтэрпрэтацыі фактаў, аналізу розных пунктаў гледжання і ўмення іх аргументаванай абароны.

Прапанаваны матэрыял можа быць карысным таксама пры падрыхтоўцы да семінарскіх заняткаў і пры правядзенні камп’ютэрнай прэзентацыі  на тэму “Беларусь у гады Другой сусветнай вайны”.

1. АБВАСТРЭННЕ СУПЯРЭЧНАСЦЯЎ ПАМІЖ ВЯДУЧЫМІ КРАІНАМІ СВЕТУ НАПРЫКАНЦЫ 30-Х ГАДОЎ ХХ СТ. ПАЧАТАК ДРУГОЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ.

УЗ'ЯДНАННЕ  ЗАХОДНЯЙ БЕЛАРУСІ  З  БССР

Другая сусветная вайна была самай кровапралітнай і жорсткай з усіх вядомых узброеных канфліктаў ХХ ст.

Аналіз унутраных і міждзяржаўных адносін розных краін у перадваенны час сведчыць аб невыпадковасці ўзнікнення Другой сусветнай вайны, наяўнасці эканамічных, палітычных і ідэалагічных фактараў, якія яе выклікалі (слайд №1).  

У 30-я гады ХХ стагаддзя ў развіцці міжнародных адносін пачынаецца складаны перыяд (слайд №2). Прыход да ўлады нацыстаў  выклікаў рост мілітарысцкіх і рэваншысцкіх настрояў. Прадстаў-     нікі буйнога нямецкага капіталу патрабавалі перагляду Версаль-      ска-Вашынгтонскай сістэмы, якая вызначыла пераўладкаванне свету пасля Першай сусветнай вайны, вяртанне былых нямецкіх тэрыто-  рый і калоній. Зацвярджэнне фашызму ў Германіі надало такім    патрабаванням адкрыта агрэсіўны характар. Ідэалогія германскага фашызму абвяшчала курс на ўстанаўленне сусветнага панавання, перавагу “вышэйшай расы”, барацьбу супраць камунізму.

Актыўнымі   прыхільнікамі  экспансіянісцкага   знешнепалітычнага

курсу з’яўляліся і японскія ваенна-мілітарысцкія колы. У 1931 –     1932  гг. Японія захапіла Паўночна-Усходні Кітай, а потым пачала наступленне ў кірунку да яго цэнтральнай часткі.

Падрыхтоўку да агрэсіўных дзеянняў праводзіў і фашысцкі рэ- жым Б. Мусаліні ў Італіі, які ў кастрычніку 1935 г. ажыццявіў наступленне на тэрыторыю Эфіопіі і да мая 1936 г. захапіў амаль усю краіну.

У такіх умовах паўстала задача арганізацыі сумесных дзеянняў розных палітычных сіл для адпору  агрэсіі. Палітыкі, дыпла-         маты, ваенныя Англіі, Францыі, ЗША апынуліся перад выбарам: ствараць адзіны фронт супраць агрэсіўных дзяржаў і ў гэтым выпадку ўзае-мадзейнічаць з СССР, ці згаворвацца з агрэсарамі за кошт іншых краін.

У 1934 г. СССР уступіў у Лігу нацый і стаў пастаянным членам яе Савета. У 1935 г.  былі падпісаны савецка-французскі і савецка-чэхаславацкі дагаворы, якія прадугледжвалі аказанне ўзаемнай дапамогі супраць агрэсіі. Аднак кіруючыя колы Англіі і Францыі       не змаглі выпрацаваць дакладную пазіцыю ў адносінах да ідэі      калектыўнай бяспекі і ўзялі курс на “улагоджванне” агрэсара (слайд №3).

Вясной 1939 г. зноў пачаліся перагаворы паміж СССР, Англіяй і Францыяй ў Маскве,  аднак  завяршыліся яны безвынікова. Пры такіх абставінах актывізаваліся палітычныя кантакты з Германіяй. 23 жніў-ня 1939 г. быў падпісаны савецка-германскі дагавор аб ненападзе – Пакт Рыбентропа – Молатава (слайд №4). 28 верасня 1939 г. паміж СССР і Германіяй быў падпісаны  Дагавор аб дружбе і граніцы  (слайды №10 – 11).  

1 верасня 1939 г. гітлераўская Германія напала на Польшчу. Вечарам 31 жніўня група эсэсаўцаў, апранутых у польскую военную форму, арганізавала нападзенне на радыястанцыю нямецкага ў той час горада Гляйвіц. Правакацыя была выдадзена за дзеянні польскай арміі супраць Германіі.  Так пачалася Другая сусветная вайна. Нягледзячы на мужнае супраціўленне польскіх войскаў, вырашальнай аказалася колькасная і якасная перавага вермахта. На працягу двух тыдняў германскія войскі нанеслі паражэнне польскім войскам і захапілі большую частку польскай тэрыторыі (слайд №5). У выніку ваенных дзеянняў і наступнай амаль 6-гадовай акупацыі Польшчы загінула больш за 6 млн. яе грамадзян.

Перамога над Польшчай прывяла да яшчэ большай нахабнасці і самаўпэўненасці нацысцкіх лідэраў, а заходнія саюзнікі так і не аказалі дапамогі польскаму народу. На працягу 8 месяцаў да 10 мая 1940 г., калі ўзброеныя сілы Германіі перайшлі ў шырокамаштабнае наступленне на Заходнім фронце, баявыя дзеянні паміж Вялікабрытаніяй, Францыяй і Германіяй не вяліся. Гэты перыяд у гісторыі атрымаў назву “дзіўнай вайны”.

У гэтых умовах 17 верасня 1939 г. войскі Чырвонай Арміі перайшлі

граніцу польскай дзяржавы і пачалі паход у Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну (слайд №6). Паход Чырвонай Арміі працягваўся   12 дзён, у выніку яго заходняя мяжа СССР была аднесена на 200 –   300 км і ў асноўным супала з “лініяй  Керзана”. Да Савецкага Саюза адышлі тэрыторыі, якія былі заняты Польшчай па выніках Рыжскага мірнага дагавора 1921 г. Уз’яднанне народаў Украіны і Беларусі з’явілася актам гістарычнай справядлівасці.

28 – 30 верасня 1939 г. у Беластоку адбыўся Народны сход За-   ходняй  Беларусі, які прыняў Дэкларацыю аб абвяшчэнні савецкай улады і ўваходжанні Заходняй Беларусі ў склад БССР (слайды          №79).

Разам з тым Савецкі Саюз імкнуўся ўмацаваць паўночна-заход- нюю граніцу і дамагаўся ад Эстоніі, Латвіі і Літвы згоды на размяшчэнне на іх тэрыторыі сваіх ваенных баз. У вераснікастрычніку 1939 г. паміж СССР і Прыбалтыйскімі рэспублікамі былі заключаны Пакты аб узаемадапамозе. У далейшым прысутнасць Чырвонай Арміі ў   Прыбалтыцы   спрыяла распаўсюджванню там сацыялістычных ідэй,  звяржэнню буржуазных урадаў і ўсталяванню савецкай улады (слайд № 16).

Ва ўмовах абвастрэння  ваенна-палітычнага  становішча   ў  Еўропе  

неадкладнай задачай для СССР стала ўмацаванне таксама і паўночна-заходніх подступаў да Ленінграда.  На працягу 1938 – 1939 гг. паміж Фінляндыяй і СССР вяліся перагаворы аб абмене часткі фінскай тэрыторыі на значна большую савецкую тэрыторыю ва Усходняй Карэліі. Аднак яны зацягнуліся, абодва бакі не змаглі праявіць вытрымку і гатоўнасць лічыцца з інтарэсамі другой краіны.                 30 лістапада 1939 г. без аб’яўлення вайны часці Чырвонай Арміі перайшлі савецка-фінляндскую граніцу і пачалі баявыя дзеянні. Так пачалася “зімняя вайна” (слайды №1213).

На працягу вясны 1940 – лета 1941 гг. амаль усе краіны Заходняй і Цэнтральнай Еўропы былі акупаваны агрэсарамі  ці апынуліся ў залежнасці ад іх (слайды №1415).  27 верасня 1940 г. Германія, Італія і Японія падпісалі “Траісты пакт”, які ўяўляў сабою ваенна-палі-   тычны саюз трох краін і выразна размяжоўваў сферы ўплыву. Паз-  ней да яго далучыліся Балгарыя, Венгрыя, Іспанія, Румынія, Фінляндыя і інш.  На шляху рэалізацыі захопніцкіх планаў Германіі па далейшаму заваяванню свету, па перакананню Берліна стаяў Савецкі Саюз.

 

Слайд №1

Слайд №2

Cлайд №3

Слайд №4

Слайд №5

                       

Слайд №6

Слайд №7

Слайд №8

Слайд №9

                  

Слайд №10

Слайд №11

Слайд №12

Слайд №13

Слайд №14

Слайд №15

Слайд №16

2. НАПАД ФАШЫСЦКАЙ ГЕРМАНІІ НА СССР.

АБАРОНЧЫЯ БАІ НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ

 На досвітку 22 чэрвеня 1941 г. фашысцкая Германія вераломна, без аб’яўлення вайны напала на Савецкі Саюз. Пачалася Вялікая Айчынная вайна савецкага народа супраць фашысцкай Германіі, якая стала састаўной і рашаючай часткай Другой сусветнай вайны (слайд №17). У гістарыяграфіі Другой сусветнай вайны вылучаюць пяць асноўных перыядаў.

1. 1 верасня 1939 – 21 чэрвеня 1941 г. – пачатак Другой сусветнай вайны і захоп германскімі войскамі і іх сатэлітамі краін Заходняй Еўропы.

2. Нападзенне Германіі на СССР, пачатак  Вялікай Айчыннай вайны, пашырэнне маштабаў вайны і крах “маланкавай вайны”.

3. 19 лістапада 1942 – 31 снежня 1943 г.  – перамога савецкіх войскаў пад Сталінградам і Курскам, карэнны пералом у вайне, пераход стратэгічнай ініцыятывы да краін  антыгітлераўскай кааліцыі.

4. 1 студзеня 1944 – 9 мая  1945 г. – разгром фашысцкага блока,  выгнанне гітлераўскіх войскаў з тэрыторыі СССР, адкрыццё другога фронту, заканчэнне Вялікай Айчыннай вайны, вызваленне ад германскай акупацыі краін Еўропы, капітуляцыя Германіі.

5. 9 мая 1945 – 2 верасня 1945 г. – вызваленне народаў  Азіі ад японскіх акупантаў і заканчэнне Другой сусветнай вайны.

Як вядома, пачатак падрыхтоўкі да захопу СССР быў пакладзены дырэктывай №21, т. зв. “планам Барбароса”, падпісанай А. Гітлерам 18 снежня 1940 г. У адпаведнасці з ёй у ходзе кароткатэрміновай ваеннай кампаніі ў першую чаргу прадугледжвалася разграміць узброеныя сілы Савецкага Саюза (слайд №18). 

У першыя дні і нават гадзiны Вялiкай Айчыннай вайны на Беларусi склалася асаблiва трагiчная абстаноўка для савецкiх войскаў. Тут на 450-кiламетравым участку дзяржаўнай гранiцы германскае ваеннае камандаванне выкарыстала супраць савецкiх войскаў сваю самую магутную групоўку войскаў – групу армiй "Цэнтр".  Германскiм войскам з савецкага боку супрацьстаялi войскi Заходняй Асобай ваеннай акругi, якая 22 чэрвеня 1941 г. стала называцца Заходнiм фронтам (слайды № 19 – 20). 

Першачарговае значэнне ў такіх умовах набыла арганізацыя абароны краіны (слайды № 21 – 22). Адначасова  ішла інтэнсіўная работа па мабілізацыі людскіх і тэхнічных рэсурсаў рэспублікі, неабходных для барацьбы з германскімі захопнікамі (слайд № 23).

Мужна і гераічна часці Чырвонай арміі вялі безупынныя кровапралітныя баі з захопнікамі на беларускай зямлі  (слайд №24) Усяму свету вядома гераічная абарона легендарнай  Брэсцкай крэпасці. Знаходзячыся ў поўным акружэнні, пры недахопе вады і харчавання, пры вострай нястачы боепрыпасаў яе гарнізон амаль месяц стрымліваў варожыя сілы, што мелі амаль 10-разовую перавагу. За подзвігі, здейсненыя абаронцамі крэпасці 8 мая 1965 г. указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Брэсцкай крэпасці было прысвоена ганаровае званне “Крэпасць-герой”.

26 чэрвеня 1941 г. нямецкія механізаваныя часці падступілі да сталіцы Беларусі. Пачалася бітва за Мінск, дзе гераічна змагаліся войскі 3-й, 4-й, 10-й, 13-й савецкіх армій. У ходзе кровапралітных баёў гітлераўцы страцілі звыш 100 танкаў, больш за 200 былі падбіты. Абаронцы сталіцы ўпершыню ў гады вайны выкарысталі т. зв. “шкляную артылерыю” – бутэлькі з гаручай сумессю для барацьбы з танкамі (“кактэйль Молатава”).

Вельмі напружаныя баі вяліся на Смаленскім накірунку. 1216 ліпеня 1941 г. цяжкія баі за Оршу вялі войскі 18-й  і 73-й стралковых дывізій  са складу 20-й арміі Заходняга фронту. Пад Оршай 14 ліпеня ўпершыню нанесла удар па ворагу батарэя рэактыўных установак (“Кацюш”) пад камандаваннем капітана І.А. Флёрава.

Адзін з найбольш яркіх прыкладаў стойкасці воінаў Чырвонай арміі ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны гераiчная абарона Магiлёва. Асабліва жорсткія баі разгарнуліся на Буйніцкім полі, дзе праходзіў пярэдні край абароны. Толькі за 14 гадзін 12 ліпеня 1941 г.  тут было знішчана 39 варожых танкаў і бронетранспарцёраў. Подзвіг абаронцаў горада ў сваіх творах праславілі К. Сіманаў у рамане “Жывыя і мёртвыя”, магілёўскія пісьменнікі П. Шасцерыкоў, М. Шумаў і інш.

Амаль 20 дзён працягвалiся баi за Гомель, дзе трымалі абарону войскі 13-й і 21-й армій Цэнтральнага фронту. Адным з удзельнікаў абароны горада быў лётчык-знішчальнік Б.І. Коўзан – адзіны ў свеце лётчык, які зрабіў чатыры паветраных тараны і застаўся ў жывых.

Да пачатку верасня 1941 г. уся тэрыторыя Беларусi была акупавана нямецкiмi войскамi (слайды № 25 – 26). Аднак, абарончыя баі на Беларусі далі магчымасць савецкаму камандаванню разгарнуць войскi другога стратэгiчнага эшалона на рубяжы рэк Заходняя ДзвiнаДнепр, мабiлiзаваць стратэгічныя рэзервы краiны, каб даць адпор ворагу. Намечаныя камандаваннем вермахта тэрміны захопу Смаленска i Масквы, як і ўвогуле фашысцкі стратэгічны план “маланкавай вайны”, былі сарваны.

Слайд №17

Слайд №18

Слайд №19

Слайд №20

Слайд №21

Слайд №22

Слайд №23

Слайд №24

Слайд №25

Слайд №26

3. АКУПАЦЫЙНЫЯ ПЛАНЫ ФАШЫСЦКАЙ ГЕРМАНІІ             І ІХ РЭАЛІЗАЦЫЯ Ў БЕЛАРУСІ.

ПРЫЧЫНЫ І ПРАЯВЫ КАЛАБАРАЦЫЯНІЗМУ

У пачатку верасня 1941 г. на ўсёй тэрыторыі Беларусі ўсталяваўся нямецкі акупацыйны рэжым (слайд №27). Акупацыйная палітыка была вынікам дзяржаўнага курсу фашысцкай Германіі, распрацаванага ў дырэктыўных дакументах і праграмных выступленнях нацысцкіх кіраўнікоў (слайд №28).

Беларусь за сваю шматвяковую гісторыю не адзін раз станавілася ахвярай іншаземных захопнікаў. Аднак такой жорсткай, антычалавечнай акупацыі, якая была ў апошнюю вайну, яна яшчэ не ведала. Як справядліва адзначаецца ў гістарычнай літаратуры, гэта быў не проста акт самавольства асобных недысцыплінаваных салдат і афіцэраў, а лагічны працяг агульнадзяржаўнай палітыкі фашысцкай Германіі, якая рвалася да сусветнага панавання. Ідэалагічнай асновай акупацыйннай палітыкі былі чалавеканенавісніцкія тэорыі нацыстаў: аб “расавай перавазе” нямецкай нацыі над усімі іншымі; аб “гістарычнай неабходнасці” пашырэння “жыццёвай  прасторы” для немцаў і іх праве на сусветнае панаванне.

Першым крокам акупантаў стала знішчэнне дзяржаўнай самастойнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці краіны. У адпаведнасці з планам “Барбароса” асобныя яе часткі былі ўключаны ў тылавую зону групы армій "Цэнтр", Усходняй Прусіі, рэйхскамісарыята "Украіна", генеральных акруг "Беларусь" і "Літва" (слайд №30). Тэрыторыя генеральнай акругі “Беларусь” уключала 68 раёнаў са 192 даваен-   ных раёнаў рэспублікі з насельніцтвам 3,1 млн. чалавек (на 4 снежня 1941 г.)

Паводле планаў гітлераўцаў, заваяваныя тэрыторыі СССР падлягалі нямецкай каланізацыі у адпаведнасці  са спецыяльна распрацаваным планам “Ост”, згодна з якім прадугледжвалася фізічнае вынішчэнне, высяленне і анямечванне цэлых нацый – яўрэяў, палякаў, рускіх, беларусаў, украінцаў і інш. (слайд №31).

Аснову плана “Ост” складала палітыка генацыду, якая ажыццяўлялася двума шляхамі. Першы – стварэнне канцлагераў, дзе праводзілася масавае знішчэнне насельніцтва і прымусова выкарыстоўвалася праца (слайды №33 – 36).  Своеасаблівай формай канцлагера было гета (слайд №37).

 Другі шлях – правядзенне карных аперацый, накіраваных супраць  партызан і цывільнага насельніцтва (слайды №38 – 39). Палітыка каланізацыі і генацыду ўключала  гвалтоўны вываз савецкіх людей на катаржныя работы ў Германію (слайд №32).

План “Ост” прадугледжваў таксама “гаспадарчае выкарыстанне СССР у інтарэсах эканомікі Германіі”. За выкананне гэтых задач адказвала спецыяльная арганізацыя “Ольдэнбург”, якая дзейнічала як эканамічны штаб. Галоўныя мэты і задачы германскай эканамічнай палітыкі у СССР былі адлюстраваны  у спецыяльных “дырэктывах”, змешчаных у т. зв. “Зялёнай папцы” (слайд №29).

У час вайны гітлераўцы імкнуліся шырока выкарыстоўваць у сваіх мэтах мясцовае насельніцтва, прымушаючы яго супрацоўнічаць з імі. Гэта з’ява ў 1953 г. атрымала назву калабарацыя. У склад беларускіх калабарацыяністаў уваходзілі палітычныя сілы, якія знаходзіліся ў апазіцыі да камуністычнай партыі і савецкай улады, тыя, хто свядома пайшоў на службу да фашыстаў, а таксама людзі, якія абставінамі лёсу, часцей за ўсё метадамі гвалту і запалохвання, былі прымушаны пайсці на службу да акупантаў і, такім чынам, пазбаўлены іншага выбару.

Пачынаючы з восені 1941г. у Беларусі ствараюцца калабарацыянісцкія арганізацыі і вайсковыя фармаванні Беларуская народная самапомач (БНС), Беларускі корпус самааховы (БКС), Саюз беларускай моладзі (СБМ), Беларуская цэнтральная рада (БЦР), Беларуская краёвая абарона (БКА). Усе гэтыя арганізацыі былі параўнальна нешматлікімі, не мелі рэальных уладных паўнамоцтваў і не змаглі аказаць колькі-небудзь значнага ўплыву на грамадска-палітычную сітуацыю ў Беларусі (слайды №40 – 41).

Слайд №27

Слайд №28

Слайд №29

Слайд №30

Слайд №31

Слайд №32

 Слайд №33

Слайд №34

Слайд №35

Слайд №36

 

Слайд №37

Слайд №38

Слайд №39

Слайд №40

Слайд №41

4. ПАРТЫЗАНСКІ І ПАДПОЛЬНЫ РУХ НА БЕЛАРУСІ  СУПРАЦЬ НЯМЕЦКА-ФАШЫСЦКІХ ЗАХОПНІКАЎ

З першых дзён нямецкай акупацыі ў Беларусі распачалася актыўная барацьба супраць фашысцкіх захопнікаў, якая праходзіла ў трох асноўных формах  (слайд №42).

Найбольш адчувальным для вермахта і паліцэйскіх сіл стаў партызанскі рух (слайды №43 – 45).  З лета 1941 г. да сярэдзіны 1942 г. адбываецца яго арганізацыйнае афармленне і колькаснае ўзмацненне. Яшчэ на зыходзе першага тыдня вайны была выдадзена сакрэтная дырэктыва СНК СССР і ЦК ВКП(б) ад 29 чэрвеня 1941 г. “У занятых ворагам раёнах,гаварылася ў ёй,ствараць партызанскія атрады і групы для барацьбы з часцямі варожай арміі… У захопленых ворагам раёнах ствараць невыносныя ўмовы для ворага і ўсіх яго пасобнікаў, праследаваць і знішчаць іх на кожным кроку, зрываць усе іх мерапрыемствы”. 3 ліпеня 1941 г. І. Сталін, выступаючы па радыё, адкрыта агучыў гэтае заданне.

Выконваючы заклік кіраўніцтва краіны, партыйныя камітэты Беларусі на працягу ліпеняжніўня 1941 г. падабралі і накіравалі на акупаваную тэрыторыю сотні арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху (слайды №46 – 50).

Значны ўплыў на развіццё партызанскага руху супраць нямецка-фашысцкіх акупантаў аказала перамога Чырвонай арміі пад Масквой. Так, контрнаступленне савецкіх войскаў  зімой 1941 г. вясной 1942 г. дало ім магчымасць уступіць у непасрэднае ўзаемадзеянне з партызанскімі атрадамі на Віцебскім напрамку. У выніку ўтварыліся   т. зв. “Суражскія вароты”,  праз якія партызанам  рэспублікі  перапраў-

лялася зброя і боепрыпасы, накіроўваліся спецыялісты па правядзенню

дыверсій і інш. (слайд №51).

У 19431944 гг. партызанскі рух на Беларусі набывае масавы характар (слайды №52 – 53). Утвараюцца партызанскія зоны і краі, якія  былі ваенна-палітычнымі і эканамічнымі  базамі  развіцця патры-ятычнага руху супраціўлення ворагу, дзе прымалі самалёты з Вялікай зямлі, рыхтавалі рэзервы, дзейнічалі гаспадарскія прадпрыемствы, школы, медыцынскія пункты.  

Баявая і дыверсійная дзейнасць партызан асабліва актывізавалася напярэдадні і ў час контрнаступлення Чырвонай Арміі пад Курскам.  24 чэрвеня 1944 г. было прынята рашэнне ЦК КП(б)Б аб пачатку “рэйкавай вайны” (з 03.08.1943 г. па ліпень 1944 г. ), спланаванай ў стратэгічным маштабе акцыі партызан па адначасовым масавым разбурэнні чыгуначных камунікацый з мэтай дэзарганізацыі ваенных перавозак. На Беларусі гэта аперацыя праводзілася ў тры этапы (слайды №54 – 56).

Разам з фарміраваннем партызанскіх атрадаў на тэрыторыі Беларусі ствараюцца падпольныя арганізацыі і групы. Сярод актыўных арганізатараў партыйнага падполля былі К.П. Панамарэнка, А. Ф. Бра-гін, У. Р. Ванееў, В. І. Казлоў, П. З. Калінін і інш.

Яркай і гераічнай старонкай у гісторыі барацьбы супраць нямецка-фашысцкіх акупантаў увайшло Мінскае падполле (слайды №57 – 63). Шырокі размах падпольная барацьба набыла таксама ў Асі-        повічах, Бабруйску, Барысаве, Віцебску, Магілёве, Оршы і іншых гарадах і вёсках (слайды №64 – 68). Асабліва актыўна дзейнічалі падпольшчыкі на транспартных вузлах. У Заходніх абласцях  Бела- русі ствараліся шматлікія антыфашысцкія падпольныя аргані-      зацыі, якія ўзнікалі па ініцыятыве былых членаў КПЗБ, КСМЗБ, мясцовых патрыётаў. Сярод іх вызначаліся Брэсцкая абласная і Баранавіцкая акруговая антыфашысцкія арганізацыі (слайды №69 – 70).

Акрамя ўзброенай барацьбы партызан і падпольшчыкаў супраць акупантаў набіралі моц і такія формы супраціўлення, як масавы зрыў гаспадарчых мерапрыемстваў фашысцкіх улад. Найбольш распаў-сюджанымі  метадамі эканамічнай барацьбы  з’яўляліся  нявыхад на работу, зніжэнне вытворчасці і якасці працы, утойванне кваліфікацыі, парушэнне тэхналагічых працэсаў і г.д.

Такім чынам, на акупаванай тэрыторыі разгарнуўся надзвы-    чайны па маштабах рух Супраціўлення, у якім удзельнічалі прадстаўнікі розных сацыяльных слаёў і нацыянальнасцяў (слайды №71 – 73).

Слайд №42

Слайд №43

Слайд №44

Слайд №45

Слайд №46

Слайд №47

Слайд №48

Слайд №49

Слайд №50

Слайд №51

Слайд №52

Слайд №53

Слайд №54

Слайд №55

Слайд №56

Слайд №57

Слайд №58

Слайд №59

Слайд №60

Слайд №61

Слайд №62

Слайд №63

Слайд №64

Слайд №65

Слайд №66

Слайд №67

Слайд №68

Слайд №69

Слайд №70

Слайд №71

Слайд №72

Слайд №73

5. ВЫЗВАЛЕННЕ БЕЛАРУСІ АД НЯМЕЦКА-ФАШЫСЦКІХ ЗАХОПНІКАЎ. УКЛАД БЕЛАРУСКАГА НАРОДА Ў ДАСЯГНЕННЕ ПЕРАМОГІ І ЯГО СТРАТЫ

Ў ДРУГОЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЕ

Працэс карэннага пералому ў вайне, які быў пакладзены Сталінградскай бітвай (17 ліпеня 1942 – 2 лютага 1943 гг.), канчаткова быў замацаваны летам 1943 г.  перамогай на Курскай дузе (5 ліпеня – 23 жніўня 1943 г.). У верасні 1943 г.  Чырвоная армія  перайшла ў стратэгічнае контрнаступленне і распачала шырокамаштабную аперацыю па вызваленню Украіны, Беларусі і Прыбалтыкі.

23 верасня 1943 г. быў вызвалены першы раённы цэнтр Беларусі – гарадскі пасёлак Камарын. Восенню і зімой 19431944 гг. войскі Чырвонай арміі поўнасцю ці часткова авалодалі 36 раёнамі рэспублікі,  2 абласнымі цэнтрамі – Гомелем і Мазыром. Гэтым самым  яны занялі зручныя пазіцыі, што стварыла плацдарм для Беларускай наступальнай аперацыі “Баграціён” (слайд №74).

У адпаведнасці з планам аперацыі прадугледжваўся адначасовы прарыў абароны праціўніка на шасці участках з мэтай расчляніць яго войскі і разбіць іх па частках. Асаблівае значэнне надавалася разгрому  флангавых груповак ворага ў раёнах Віцебска і Бабруйска з мэтай развіцця наступлення на Мінск.

Лінія фронту ў Беларусі ў гэты час праходзіла на ўсход ад Полацка, Віцебска, Оршы, Магілёва, Жлобіна, Бабруйска, далей на захад ад Мазыра і па рацэ Прыпяць да Ковеля і ўяўляла сабой выступ, які атрымаў назву “Беларускі балкон”. Утрыманнем гэтага выступу гітлераўскае камандаванне надавала  асаблівае значэнне, бо ён прык-рываў галоўныя напрамкі – усходнепрускі і варшаўска-берлінскі. Тут была створана глыбокаэшаланіраваная сістэма абароны, якую немцы называлі “Фатэрлянд” (“Айчына”). Гітлераўцы сканцэнтравалі тут найбольш буйную групоўку сваіх войскаў (слайд №76).

У правядзенні аперацыі “Баграціён” прымалі ўдзел войскі 4 франтоў: 1-га, 2-га і 3-га Беларускага, 1-га Прыбалтыйскага, таксама Дняпроўская ваенная флатылія, беларускія партызаны, французскі авіяполк “Нармандыя-Нёман”. Дзеянні франтоў каардынаваліся маршаламі А. Васілеўскім і Г. Жукавым (слайды №75, 77 – 79).

На першым этапе (23 чэрвеня – 4 ліпеня 1944 г.) былі праведзены Віцебска-Аршанская, Магілёўская, Бабруйская, Полацкая аперацыі, у выніку якіх у акружэнне трапіла стотысячная групоўка праціўніка (“Мінскі кацёл”). 3 ліпеня быў вызвалены г. Мінск (слайд №80). Да канца ліпеня  1944 г.  тэрыторыя Беларусі была вызвалена ад захопнікаў.

На другім этапе (5 ліпеня – 29 жніўня 1944 г.) франты здзейснілі Шаўляйскую, Вільнюскую, Каўнаскую, Беластоцкую і Люблін-Брэсц-кую наступальныя аперацыі. Такім чынам, у выніку аперацыі “Багра-ціён” былі вызвалены Беларусь, большая частка Літвы, часткі Латвіі і Польшчы. Савецкія войскі падышлі да межаў фашысцкай Германіі (слайды №81 –  82).

У выніку паспяховага наступу савецкіх войскаў летам 1944г. адбылася актывізацыя антыфашысцкага руху ў Малдавіі, Румыніі, Балгарыі, Венгрыі, Югаславіі, Польшчы, Чэхаславакіі, якія на працягу восені 1944 г. – вясны 1945 г. былі вызвалены ад фашызму. 16 красавіка 1945 г. Чырвоная армія пачала Берлінскую аперацыю, акружыла і завяршыла разгром ворага (слайд №83). 8 мая 1945 г. у прадмесці Берліна Карлсхорсце ў прысутнасці прадстаўнікоў камандавання армій СССР, ЗША, Англіі і Францыі быў падпісаны акт аб безагаворачнай капітуляцыі Германіі. Кровапралітная вайна ў Еўропе закончылася. 9 мая  было аб’яўлена днём ўсенародных урачыстасцей – святам Перамогі.

Верны сваім саюзніцкім абавязацельствам,  СССР далучыўся да Дэкларацыі ЗША, Англіі і Кітая ад 26 ліпеня 1945 г., у якой патрабавалася безагаворачная капітуляцыя Японіі, і 8 жніўня аб’явіў вайну мілітарысцкай Японіі. Баявыя дзеянні Чырвонай Арміі і Флоту супраць Японіі пачаліся 9 жніўня 1945 г. Нягледзячы на моцнае супраціўленне, савецкія войскі хутка зламалі абарону праціўніка. На працягу 11 дзён яны разграмілі галоўную ўдарную сілу японскіх мілітарыстаў – Квантунскую армію і ачысцілі ад японцаў паўночна-усходнія правінцыі Кітая (Маньчжурыю), гарады Дальні і Порт-Артур, паўднёвы Сахалін, Курыльскія астравы, вызвалілі паўночную Карэю.  2 верасня 1945 г. Японія падпісала акт аб капітуляцыі, што азнаменавала канец Другой сусветнай вайны  (слайд №84).

Рашаючы ўклад у вызваленне народаў Еўропы і Азіі ад фашызму ўнеслі народы Савецкага Саюза, яго Узброеныя Сілы. На савецка-германскім фронце з пачатку вайны і да сярэдзіны 1944 г. адначасова дзейнічала  ад 190 да 270 нямецка-фашысцкіх дывізій, у той час як англійскай і амерыканскай арміям супрацьстаялі ў Паўночнай Афрыцы ад 9 да 20, у Італіі ад 7 да 26 дывізій. І пасля адкрыцця другога фронту (чэрвень 1944 г. ) у Еўропе на савецка-нямецкім фронце знаходзілася гітлераўскіх войскаў у 22,5 разы больш, чым на заходнім і італьянс-кім франтах. Працягласць савецка-германскага фронту вагалася ад 3 да 6 тыс. кіламетраў. З 1418 сутак існавання фронту 93% часу прыпадае на актыўныя баявыя дзеянні. Працягласць жа фронту у Паўночнай Афрыцы і Італіі не перавышала 300350 км, а ў Заходняй Еўропе – 800 км. З 13,6 млн. чалавек, якіх страціла гітлераўская Германія за час Другой сусветнай вайны, 10 млн. знайшлі сабе магілу на ўсходнім фронце. Страты нямецка-фашысцкіх войскаў на савецка-германскім фронце былі ў 4 разы большыя, чым на заходнееўрапейскім і міжземнаморскім тэатрах ваенных дзеянняў.

Разам з усімі народамі Савецкага Саюза з гонарам выканаў свой абавязак перад Радзімай і чалавецтвам і беларускі народ (слайды    №85 – 88). Уклад беларускага народа ў Вялікую Перамогу, у справу разгрому фашызму атрымаў прызнанне ва ўсім свеце.

Слайд №74

Слайд №75

Слайд №76

Слайд №77

Слайд №78

Слайд №79

Слайд №80

Слайд №81

Слайд №82

Слайд №83

Слайд №84

Слайд №85

Слайд №86

Слайд №87

Слайд №88

Цікавыя факты

***

Шмат стагоддзяў з пакалення ў пакаленне перадавалася на Усходзе легенда пра тое,  што ўскрыццё саркафага палкаводца Цімура ў маўзалеі Гур-Эмір (Самарканд) разбудзіць дух заваёўніка і абернецца вялікай вайной. У пачатку лютага 1941 г. савецкі антраполаг          М.М. Герасімаў насуперак легендзе пачаў археалагічныя раскопкі ў маўзалеі. Цяжка паверыць у супадзенне, але 21 чэрвеня 1941 г. быў адкрыты саркафаг, 22 чэрвеня пачалася вайна. (Деркач О., Быков В. Книга века. М., 2000, с.33).

***

У жніўні 1941 г. генерал-лейтэнант інжынерных войскаў Дзмітрый Карбышаў, спрабуючы выйсці з акружэння, быў цяжка кантужаны і трапіў ў палон. Гітлераўцы прапанавалі яму перайсці да іх на службу на добрых умовах. “Я Радзімай не гандлюю!” – адказаў генерал. У лютым 1945 г. у канцлагеры Маутхаузен, фашысты палівалі яго халоднай вадой на марозе, пакуль ён не ператварыўся у ледяную глыбу.   (Бувалка І. Інтэлектуальны турнін “ Салют Перамогі” // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. №4. С.74).

***

У 1941 г. абаронцы Масквы пакутавалі з-за недахопу прадуктаў. Ад моцных маразоў прадукты рассыпаліся ў пацяруху. Псаваліся нават кансервы. Тады вырашылі параіцца з былым ваенным інтэндантам царскай арміі. Яго прыняў сам І. Сталін, і былы інтэндант выдаў “рэцэпт”: армію выратуюць тры “С” – сала, сухары, спірт. Яго парада была выкарыстана. (Деркач О., Быков В. Книга века. М., 2000, с.332).

***

Абаронцы Брэсцкай крэпасці – малодшы сяржант А.А. Новікаў разам з радавым Н.Е. Стаўніцкім схаваліся ў дупле вялікага дуба і агнём з кулямёта не давалі фашыстам пераправіцца цераз Заходні Буг. Перад мужнасцю гэтага бясстрашнага пагранічніка схілілі галовы нават афіцэры вермахта. Ён быў пахаваны гітлераўцамі з воінскімі ўшанаваннямі. Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны I ступені. Імя праслаўленага пагранічніка носіць 14-я пагранічная застава 86-й пагранічнай групы. (Паўлоўскі А. Разгром фашызму. Урокі Вялікай Айчыннай вайны // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. №5. С.13).

***

Летам 1941 г. нямецкі генерал А.І. Іодль сказаў А. Гітлеру, што нямецкая тэхніка пераўзыходзіць рускую, але ў рускіх засталася стратэгічная зброя – валёнкі. Так, менавіта, валёнкі. Вядома, што з напалеонаўскіх салдат, якія прыйшлі у Расію, змаглі выратавацца толькі тыя, хто адабраў ў мясцовых жыхароў гэты абутак. (Деркач О., Быков В. Книга века. М., 2000, с.332 – 333).

                                                     

***

Першы варыянт генеральнага плана “Ост” быў распрацаваны пад кіраўніцтвам рэйхсфюрэра СС Гімлера. Ён датычыўся ў асноўным тэрыторыі Польшчы. Пасля нападу гітлераўскай Германіі на СССР былі распрацаваны асноўныя фундаментальныя палажэнні і прынцыпы каланізатарскай палітыкі на акупіраванай тэрыторыі СССР. Пасля вайны доўгі час  план “Ост” не маглі знайсці, меліся толькі перапіска, каментарыі і заўвагі розных ведамстваў.

У 70-х гадах ХХ ст. пры інвентарызацыі нямецкіх ваенных дакументаў у Нацыянальным архіве ЗША быў выяўлены генеральны план “Ост”. Згодна з планам, намячалася знішчыць 8085% палякаў, 75% беларусаў, 65% заходніх украінцаў, 50% літоўцаў, латышоў, эстонцаў. На працягу 2530 гадоў прадугледжвалася знішчыць 120140 млн. чалавек у Польшчы і СССР. Каланізацыі і поўнай германізацыі падлягалі Беларусь, Літва, Латвія, Эстонія, Інгерманландыя (Ленінградская і Пскоўская вобл.), Готэнгаў (Крым і Херсонская вобл., былая Таўрыя). Былі падрыхтаваны новыя назвы гарадоў, напрыклад, Ленінград планавалі перайменаваць у Адольфсбург, Севастопаль – у Готэнсбург, Сімферопаль – у Тэадорыхсбург і г. д.  (Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941 – 1945: Энцыкл. Мн., 1990. с. 390 – 391).

***

Як паведамляе пісьменнік Б. Рабінін, у нацысцкай Германіі існавала сістэма выхавання жорсткасці. Пачыналася гэтае “выхаванне”, калі хлопчыку з гітлер’югенда было 10 гадоў. Яму   на выхаванне давалася сабака. У 16 гадоў здаваўся экзамен, пад час якога хлопчык павінен быў забіць свайго выхаванца. З тых, хто здаваў “экзамен”, фарміраваліся лепшыя атрады СС, якія былі здольныя на любую жорсткасць. (Усманава Ю. Мы жывём на адной планеце // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. №12. С.71). 

***

Фашыская Германія акупавала Нарвегію за 63 дні, Францыюза  44 дні, Польшчу – за 35 дзён, Бельгію – за 19, Галандыю – за 5 дзён.

Данія была акупавана за самы кароткі тэрмін – 1 дзень. Пры гэтым страты вермахта ацэньваліся як самыя малыя – усяго два чалавека. Краіна не аказала супраціўлення нацысцкай Германіі, таму што насельніцтва палічыла, што здымаецца чарговы фільм на ваенную тэму. (Великая Отечественная война Советского Союза (в контексте Второй мировой войны): справочник. Мн., 2007. С.226).

***

… Пяць сыноў жыхаркі вёскі Мехеды Лагойскага раёна Мінскай вобласці А.Ф. Купрыянавай удзельнічалі ў барацьбе з нямецкімі захопнікамі. Малодшы – Пётр Купрыянаў паўтарыў подзвіг А. Матро-сава. Пасмяротна ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. (Масляніцына І., Багадзяж М. Жанчыны ў гісторыі Беларусі // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. №5. С.48).

***

…За гады Вялікай Айчыннай вайны донарамі сталі 5,5 млн. чалавек, з іх 90% – жанчыны. На фронт было адпраўлена 1,7 млн. літраў крыві. Звыш 42 літраў крыві здала за вайну М. Довава. Масавы донарскі рух дазволіў выратаваць мільёны раненых воінаў. Калі у Першую сусветную вайну 65%  памерлых ад ран загінула з-за страты крыві, то ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны па гэтай прычыне смяротнасць склала менш за 1%. (Великая Отечественная война Советского Союза (в контексте Второй мировой войны): справочник. Мн., 2007. С.129).

***

Прынята лічыць, што самая буйная танкавая бітва за ўсю гісто-рыю войнаў адбылася 12 ліпеня 1943 г. каля в. Прохараўка на Белгародскім накірунку – т. зв. Курскай дузе. У ёй удзельнічала 1200 танкаў і самаходных артылерыйскіх установак (САУ). Аднак у “Гісторыі Вялікай Айчыннай вайны Савецкага Саюза 1941 – 1945” ёсць наступныя звесткі: “6 ліпеня 1941 войскі 20-й арміі, якой камандаваў генерал-лейтэнант П.А. Курачкін, прадпрынялі контрудар з раёна на поўнач і захад ад Оршы у фланг войскам 3-й танкавай групы праціўніка. У контрудары удзельнічалі 7-ы і 5-ы механізаваныя карпусы, што мелі каля 1000 танкаў старых тыпаў.” Каля тысячы танкаў, згодна з гэтай жа крыніцай мела і 3-я танкавая група немцаў. Атрымліваецца, што з двух бакоў у бітве удзельнічала каля 2000 тыс. танкаў. (А. Белый. Битва под Сенно. // Советская Белоруссия. 24.04.2006).

***

У залежнасці ад магутнасці нямецкія танкі называліся “пантэрамі”, “тыграмі”, “каралеўскім тыграмі”. Самы магутны  меў назву “мышанё”.  Лепшым танкам Другой сусветнай вайны быў савецкі танк Т-34. (Великая Отечественная война Советского Союза (в контексте Второй мировой войны): справочник. Мн., 2007. С.173).

***

Гарады-героі СССР: Масква, Мінск, Кіеў, Адэса, Ленінград, Севастопаль, Наварасійск, Керч, Тула, Сталінград (з 1961 г. Валгаград), Смаленск, Мурманск, Брэсцкая крэпасць-герой. (Далгатовіч Б.Д. Абавязак, гонар, слава // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. №4. С.74).

***

У гады Другой сусветнай вайны варожыя войскі не пабывалі толькі ў трох сталіцах ваюючых еўрапейскіх дзяржаў – Маскве, Лондане, Хельсінкі. (Бувалка І. Інтэлектуальны турнін “ Салют Перамогі” // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. №4. С.74).

***

Самым маладым камандуючым фронтам у гады Вялікай Айчыннай вайны быў Іван Чарняхоўскі. (1906 – 1945 гг.). Смяротна паранены ў баі на тэр. Польшчы. (Далгатовіч Б.Д. Абавязак, гонар, слава // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. №4. С.72).

***

Вышэйшы ваенны ордэн “Перамога” (8. 11. 1943 г.) устаноўлены для ўзнагароджання асоб вышэйшага каманднага саставу Чырвонай Арміі за паспяховае правядзенне баявых аперацый у маштабе аднаго або некалькіх франтоў, у выніку якіх карэнным чынам мянялася становішча на карысць Чырвонай Арміі. За гады вайны ордэна “Перамога” былі ўдастоены савецкія ваенаначальнікі – генералісімус І.В. Сталін, дзевяць Маршалаў Савецкага Саюза – Г.К. Жукаў,        А.М. Васілеўскі, Л.А. Говараў, І. С. Конеў, Р.Я. Маліноўскі,             К.А. Мерацкоў, К.К. Ракасоўскі, С.К. Цімашэнка, Ф.І. Талбухін, генерал арміі  А.І. Антонаў (І.В.Сталін, Г.К. Жукаў, А.М. Васілеўскі адзначаны гэтым ордэнам двойчы).

З замежных грамадзян узнагароджаны ордэнам “Перамога” – камандуючыя саюзнымі войскамі фельдмаршал Бернард Лоу Мантгомеры (Вялікабрытанія), генерал арміі Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр (ЗША), маршал Югаславіі Іосіф Броз Ціта, кароль Румыніі Міхай і генерал Польшчы Міхал Роля Жымерскі. (Далгатовіч Б.Д. Абавязак, гонар, слава // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. №4. С.72).

***

Маршаламі Савецкага Саюза і маршаламі радоў войскаў з ліку беларусаў  і ўраджэнцаў Беларусі былі: Маршалы Савецкага Саюза В.Д. Сакалоўскі і І.І. Якубоўскі, маршалы авіяцыі С.А. Красоўскі і    І.І. Пстыга, маршал артылерыі У.М. Міхалкін. З ліку беларусаў  і ураджэнцаў Беларусі генераламі арміі сталі сямёра: А.І. Антонаў,      І.І. Гусакоўскі, Я.П. Іваноўскі, П.І. Івашуцін,  В.П. Маргелаў,           В.А. Пянькоўскі, І.Я. Шаўроў. (Далгатовіч Б.Д. Абавязак, гонар, сла- ва // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. №4. С.72 – 73).

***

446 воінаў-беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі, сярод іх 87 партызан і падпольшчыкаў удастоены ў гады Вялікай Айчыннай вайны звання Героя Савецкага Саюза (У СССР ганаровае званне, найвышэйшая ступень адзнакі за асабістыя ці калектыўныя заслугі перад дзяржавай, звязаныя са здзяйсненнем гераічнага подзвігу. Зацверджана 16. 04. 1934 г.- аўт.). 

82 беларуса, ураджэнца Беларусі і грамадзян Рэспублікі Беларусь, былі ўдастоены трох Ордэнаў Славы (Ордэн Славы ўстаноўлены       08. 11. 1943 г. для ўзнагароджання радавых і сяржантаў, а ў авіацыі –  малодшых лейтэнантаў, за храбрасць, мужнасць і бясстрашнасць, праяўленыя ў баях). (Далгатовіч Б.Д. Абавязак, гонар, слава // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. №4. С.72 73).

***

Камандуючы 65-й арміяй генерал арміі Павел Іванавіч Батаў удастоены звання ганаровага грамадзяніна сямі беларускіх гарадоў: Бабруйска, Баранавічаў, Калінкавічаў, Лоева, Рэчыцы, Светлагорска, Слоніма. (Далгатовіч Б.Д. Абавязак, гонар, слава // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. №4. С.73).

***

Жанчыны-беларускі, якія вызначыліся на фронце і былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза – санінструктар З.М. Тусналобава-Марчанка (родам з Полацка, вынесла з бою больш за 140 цяжкапараненых байцоў, узнагароджана вышэйшай узнагародай Міжнароднага камітэта Чырвонага крыжа – медалём Флорэнс Найтынгел) і радыстка А.К. Стампкоўская (у час прарыву батальёна з варожага акружэння пад час абарончай аперацыі Сталінградскай бітвы забяспечыла сувязь з камандаваннем палка і, прыкрываючы адыход асноўных сіл, выклікала агонь на сябе. У кішлаку Баяут-1 Сырдар’інскай вобласці (Узбекістан), дзе яна жыла, пастаўлены помнік, у Ташкенце яе імем названа вуліца).  (Далгатовіч Б.Д. Абавязак, гонар, слава // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. №4.  С.72 73).

***

У гады Другой сусветнай вайны будучая англійская каралева Лізавета ІІ дзяўчынкай пакінула сям’ю і стала шафёрам грузавой аўтамашыны ў англійскай арміі. У 1942 г. ёй прысвоілі званне палкоўніка гвардзейскіх грэнадзёраў.  Сёння яна маці чатырох дзяцей, мае шасцёра ўнукаў. (Бувалка І. Інтэлектуальны турнір “ Салют Перамогі” // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. №4. С.74).          

***

Побач з рускімі на франтах Вялікай Айчыннай вайны гераічна змагаліся сыны і дочкі ўсіх народаў СССР. Сярод Герояў Савецкага Саюза былі 8182 рускія, 2072 украінцы, 311 беларусаў, 161 татарын, 108 яўрэяў, 10 комі, 10 удмуртаў, 9 эстонцаў, 9 карэлаў, 9 калмыкаў,    7 кабардзінцаў, 6 адыгейцаў, 5 абхазцаў, 3 якуты, а таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. (Жук Т. Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны //Беларускі гістарычны часопіс. 2006. №4 . С.52).

Пытанні і заданні для самастойнай работы

Абвастрэнне супярэчнасцяў паміж вядучымі краінамі свету напрыканцы 30-х гадоў ХХ ст. Пачатак Другой сусветнай вайны. Уз'яднанне Заходняй Беларусі  з  БССР.

  1.  Якія ваенна-палітычныя мерапрыемствы ажыццяўляліся фашысцкай Германіяй з мэтай перагляду Версальска-Вашынгтонскіх дамоўленасцей?
  2.  Складзіце схему “Складванне блока агрэсіўных дзяржаў”.
  3.  Назавіце прычыны, па якіх не быў заключаны дагавор  аб узаемадапамозе паміж СССР, Францыяй і Вялікабрытаніяй летам   1939 г.
  4.  Растлумачце, чаму напад Германіі на Польшчу паклаў пачатак Другой сусветнай вайне.
  5.  Вызначце асноўныя мэты і характар ваеннай кампаніі фашысцкай Германні, а таксама агульныя рысы баявых дзеянняў вермахта ў 1939 – 1940 гг.
  6.  Перад вамі загалоўкі некаторых артыкулаў у газеце “Правда” за верасень 1939 г. Прачытайце іх і паразважайце, ці ўяўлялі савецкія людзі вайну ў гэты час сусветнай?

“Ваенныя дзеянні паміж Германіяй і Польшчай” (2 верасня).

“Англо-германская вайна” (5 верасня).

“Ваенныя дзеянні на франка-германскай мяжы” (8 верасня).

“ЗША і вайна ў Еўропе” (28 верасня).

7. Прачытайце ўрыўкі з успамінаў У. Шырэра і адкажыце, чаму ваенныя дзеянні Вялікабрытаніі і Францыі супраць Германіі ў 1939 –  пачатку 1940 гг. атрымалі назву “дзіўнай вайны”.

Берлін, 10 верасня 1939 г.

Праз тыдзень пасля аб’яўлення Францыяй і Брытаніяй аб уступленні ў вайну простыя немцы пачынаюць задумвацца, ці сусветная гэта вайна. Яны разважаюць так. Англія і Францыя фармальна выканалі свае абавязацельствы перад Польшчай. Ужо тыдзень яны афіцыйна знаходзяцца ў стане вайны з Германіяй. “Але ці вайна гэта”, пытаюцца яны. Так, брытанцы адправілі 25 самалётаў бамбіць Вільгельмсхафен (стратэгічны пункт вермахта на поўначы Германіі – аўт.), але калі вайна, то чаму толькі 25? І калі гэта вайна, то чаму толькі некалькі лістовак скінуты перад Рэйнскай вобласцю? Гэта прамысловае сэрца Германіі размешчана ўздоўж Рэйна і блізка да Францыі. Адтуль паступае большая частка боепрыпасаў, якія так імкліва разбураюць Польшчу. Тым не менш ніводнай бомбы не ўпала на рэйнскія заводы. “Ці вайна гэта”, пытаюцца немцы. (Ширер У. Берлинский дневник. Европа накануне Второй мировой войны глазами американского корреспондента.         С. 174).

8. Прааналізуйце статыстычныя даныя слайда №13   і адкажыце,  як яны характарызуюць гатоўнасць да вайны кожнага з бакоў і якія вывады неабходна было зрабіць кіраўніцтву СССР пасля савецка-фінляндскай вайны?

9. Ці была магчымасць прадухіліць Другую сусветную вайну? Для разваг па гэтаму пытанню варта скарыстаць дадзеныя аб суадносінах ўзброеных сіл напярэдадні вайны.

Суадносіны сіл Вялікабрытаніі, Францыі, Германіі ( лета 1939 г.)

Паказчыкі

Вялікабрытанія

і Францыя

Германія

Асабовы склад, тыс. чал.

3 785

3 300

Дывізіі, у т. л. рэзервовыя

147

136

Танкі

3 099

2 580

Самалёты

3 791

3 824

Гарматы, калібр 75 мм і больш

14 544

7 378

(Желтиков И.С., Озерский И.З. Из истории Великой Отечественной войны Советского Союза и Второй мировой войны. М., 1979. С. 31).

Напад фашысцкай Германіі на СССР. Абарончыя баі на тэрыторыі Беларусі.

  1.  Растлумачце характар вайны савецкага народа супраць нямецка-фашысціх захопнікаў.
  2.  Пабудуйце дыяграму (графік) суадносін колькасці ўзброеных сіл Германіі і СССР напярэдадні вайны.
  3.  Хто з пагранічнікаў за абарону Брэсцкай крэпасці атрымаў званне Героя Савецкага Саюза? Дзе праходзіў савецка-германскі фронт, калі абаронцы Брэсцкай крэпасці яшчэ змагаліся ў ліпені     1941 г.?
  4.  На пачатак 1941 г. сярод камандна-кіруючага складу арміі і флоту мелі вышэйшую адукацыю – 7,1%, сярэднюю – 55,9 %, паско-раную ваенную адукацыю – 24,6 % і ўвогуле не мелі ваеннай адука-цыі – 12,4%. Зрабіце вывад аб кваліфікацыі кадраў Чырвонай Арміі напярэдадні вайны.
  5.  У канцы 30-х – пачатку 40-х гг. ХХ ст. Савецкі Саюз меў значны ваенна-эканамічны патэнцыял. У чым жа прычыны паражэнняў Чырвонай Арміі ў пачатковы перыяд вайны?
  6.  Дайце ацэнку звароту І. Сталіна да часцей Чырвонай Арміі 7 ліс-тапада 1941 г. падчас параду на Краснай плошчы.
  7.  Вызначце ваенна-палітычнае і міжнароднае значэнне разгрома войскаў германскага вермахта пад Масквой.
  8.  Якія краіны з’явіліся заснавальніцамі антыгітлераўскай кааліцыі? Растлумачце, чаму стала магчымым іх супрацоўніцтва.

Акупацыйныя планы фашысцкай Германіі і іх рэалізацыя ў Беларусі. Прычыны і праявы калабарацыянізму.

  1.  Пералічыце асноўныя рысы “новага парадку”, устаноўленага германскім кіраўніцтвам на акупаванай тэрыторыі СССР.
  2.  У чым праявілася палітыка дыскрымінацыі і генацыду германскіх захопнікаў у адносінах да насельніцтва, якое пражывала на акупаванай тэрыторыі. Прывядзіце прыклады з гісторыі населенага пункта, у якім Вы жывеце (раёна, вобласці).
  3.  Прааналізуйце наступныя факты, растлумачце іх:

 На канец лютага 1944 г. агульныя паступленні ад плацяжоў, якія пакрывалі “акупацыйныя расходы”, склалі  каля 40 млрд. марак (прыкладна 12 млрд. долараў), у канцы вайны – 60 млрд. марак (15 млрд. долараў). Больш паловы гэтай сумы  выплачана Францыяй. Была канфіскавана  2/3 нацыянальнага даходу  Бельгіі, прыкладна столькі ж згубілі Нідэрланды. “Чысты даход” Германіі ў Савецкім Саюзе, насуперак чаканням, склаў, па падлікам саміх немцаў, усяго каля 4 млрд. марак.

  1.  Якія эканамічныя мерапрыемствы ажыццяўляліся германскімі ўладамі на акупаваных тэрыторыях? З якой мэтай яны праводзіліся?
  2.  Прааналізуйце вытрымкі з дакументаў:

«На указанных территориях (оккупированных – авт.) человеческая жизнь ничего не стоит, и устрашающее воздействие может быть достигнуто только необычной жестокостью. В качестве искупления за жизнь одного немецкого солдата, как правило, должна считаться смертная казнь 50 100 коммунистов. Способ приведения приговора в исполнение должен еще больше усилить устрашающее воздействие».

Из приказа начальника штаба верховного

Главнокомандования вооруженных сил Германии

В. Кейтеля от 16 сентября 1941 г.

«… Мы должны вести войну и наш поход с мыслью о том, что лучше всего отнять у русских людские ресурсы – живыми или мертвыми? Мы это делаем, когда мы их убиваем или берем в плен и заставляем по-настоящему работать, когда мы стараемся овладеть занятой областью и когда мы оставляем неприятелю безлюдную территорию. Либо они должны быть угнаны в Германию и стать ее рабочей силой, либо погибнуть в бою. А оставлять врагу людей, чтобы у него опять была рабочая и военная сила, по большому счету абсолютно неправильно».

Из речи Г. Гиммлера 24 апреля 1943 г.

  1.  Частка людзей у гады Вялікай Айчыннай вайны пайшла на супрацоўніцтва з гітлераўцамі з  мэтай “барацьбы са сталінскім рэжымам”. Ці можна лічыць гэта апраўданнем іх дзейнасці? Дайце ацэнку дзейнасці калабарацыяністаў.

Партызанскі і падпольны рух на Беларусі супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў.

  1.  Пабудуйце схему арганізацыйнай структуры партызанскага руху.
  2.  Назавіце найбольш значныя аперацыі, якія былі праведзены партызанамі і падпольшчыкамі Беларусі.
  3.  Пералічыце імёны партызан і падпольшчыкаў, вядомых у вашай мясцовасці. Як сёння ўшаноўваецца памяць пра загінуўшых герояў?
  4.  Вядома, што атрады Арміі Краёвай у Беларусі ўступалі ў баі не толькі з нямецкімі вайсковымі і паліцэйскімі часцямі, але і з савецкімі партызанамі. Як Вы думаеце, чым гэта было выклікана?

5. Растлумачце, чаму нацысцкія акупанты называлі Мінск “страля-ючым” горадам. Прывядзіце факты.

6. На канкрэтных прыкладах дайце ацэнку ўкладу беларускіх пар-тызан і падпольшчыкаў  у разгром нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Ці апраўдала сябе ўзброеная барацьба? Ці можна назваць барацьбу супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў усенароднай?

7. Прыдумайце і намалюйце баявы лісток, які мог быць выпушчаны ў партызанскім атрадзе.

Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Уклад беларускага народа ў дасягненне перамогі і яго страты ў Другой сусветнай вайне.

  1.  Складзіце храналагічную табліцу “Вызваленне Беларусі”. Назавіце дату вызвалення вашага населенага пункта (горада, раёна). Якія часці Чырвонай Арміі вызначыліся пры гэтым?
  2.  У апошнія гады гісторыкамі, пісьменнікамі, публіцыстамі напісаны кнігі і артыкулы, прысвечаныя малавядомым старонкам Вялікай Айчыннай вайны, якія адлюстроўваюць трагедыю і трыумф савецкага (у тым ліку і беларускага) народа. Што Вы чыталі? Як Вы да гэтага ставіцеся?
  3.  Чаму ў наш час, праз 63 гады пасля разгрому фашызму ў некаторых краінах, у тым ліку і Расіі, назіраюцца праявы фашысцкага руху ў той або іншай форме? Для адказу на гэта пытанне мэтазгодна выкарыстаць матэрыялы перыядычнага друку, тэлебачання і Інтэрнэту.
  4.  Некаторыя палітыкі і гісторыкі сёння імкнуцца зменшыць уклад СССР у Перамогу. Пра гэта яскрава сведчаць такія факты. Калі ў маі 1945 г. 57% французаў лічылі ролю СССР у агульнай перамозе над фашызмам вырашальнай і толькі 20% аддавалі перавагу ЗША, то праз паўстагоддзе толькі 25% прызналі рашаючую ролю СССР, а 49 % аддалі перавагу ЗША. Каб даказаць рашаючы ўклад савецкага народа ў Перамогу, прааналізуйце даныя табліцы.

Колькасць германскіх войскаў на франтах Другой сусветнай вайны (паводле дадзеных германскага генеральнага штаба)

Дата

На савецка-германскім фронце

На ўсіх іншых франтах

На акупіраваных тэрыторыях

Брыгады

Дывізіі

Брыгады

Дывізіі

Брыгады

Дывізіі

22.06.1941

152

2

2

 –

60

5

01.01.1942

156

7

3

63

4

01.07.1942

182

4

3

54

1

01.01.1943

207

4

6

80

1

01.07.1943

195

2

8

91

3

01.01.1944

198

6

19

98

3

01.07.1944

172

5

98

63

3

01.01.1945

169

20

105

4

14

(Ліхараў І. Другая сусветная вайна і Вялікая Айчынная вайна савецкага народа. // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. №5. С.60).

5.Выкарыстоўваючы дадатковую літаратуру, складзіце невялікі расказ аб адным з удзельнікаў аперацыі “Баграціён”  (на ваш выбар).

6.Назавіце вядомыя Вам помнікі і мемарыяльныя комплексы,  прысвечаныя перамозе савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Раскажыце аб гісторыі іх стварэння.

7.Распрацуйце свой праект помніка, прысвечанага Вялікай Айчыннай вайне.

Тэматыка рэфератаў

  1.  Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР на фоне еўрапейскай геапалітыкі.
  2.  Гісторыя ў асобах: дзеячы беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху Заходняй Беларусі і іх лёс (па ўзгадненні з выкладчыкам).
  3.  Абарончыя баі на тэрыторыі Беларусі летам 1941 г., крах плана “маланкавай вайны”.
  4.  Лепельская танкавая бітва.
  5.  Мабілізацыйныя мерапрыемствы на тэрыторыі Беларусі ў чэрвені – жніўні 1941 г.
  6.  Эвакуацыя прамысловых прадпрыемстваў і грамадскіх устаноў Беларусі на Усход.
  7.  Народнае апалчэнне на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
  8.  Палітыка генацыду на Беларусі ў час нямецкай акупацыі.
  9.  Трагедыя маёй радзімы (вёскі, горада альбо раёна): напамін аб загінуўшых у гады вайны.
  10.  Баявая дзейнасць беларускіх партызанскіх злучэнняў (на канкрэтных прыкладах).
  11.  Сумесныя баявыя аперацыі беларускіх партызан з часцямі Чырвонай Арміі.
  12.  Патрыятычнае падполле і партызанскі рух на тэрыторыі майго раёна.
  13.  Антыфашысцкае падполле ў Заходняй Беларусі.
  14.  Магілёўскае падполле.
  15.  Падпольны антыфашысцкі друк у Беларусі (1941 – 1944 гг.)
  16.  Калабарацыянізм на Беларусі: прычыны,   праявы і сучасныя погляды.
  17.  Дзейнасць фарміраванняў Арміі Краёвай у Заходняй Беларусі.
  18.  Аграрная палітыка нямецка-фашысцкіх акупантаў на Беларусі.
  19.  Прамысловасць Беларусі ва ўмовах нямецкай акупацыі 1941 – 1944 гг.
  20.  Дзейнасць навуковых устаноў Беларусі ў эвакуацыі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
  21.  Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
  22.  Фальклор беларускіх партызан.
  23.  Савецкія школы ў партызанскіх краях і зонах Беларусі.
  24.  Развіццё беларускай культуры ў савецкім тыле ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
  25.  Знішчэнне і вываз гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі ў час нямецкай акупацыі.
  26.  Удзел ураджэнцаў Беларусі ў еўрапейскім руху Супраціўлення.
  27.  Ратны подзвіг ураджэнцаў Беларусі на франтах Другой сус-ветнай вайны.
  28.  Гісторыя ў асобах: Героі маёй радзімы (вёскі, горада, раёна – па ўзгадненні з выкладчыкам).
  29.  Знакамітыя палкаводцы Вялікай Айчыннай і Другой сусветнай войнаў.
  30.  Уклад беларускіх жанчын у Перамогу.
  31.  Чалавек з легенды: Кірыла Пракопавіч Арлоўскі (1895 –       1968 гг.)
  32.  Казлоў Васіль Іванавіч (1903 – 1967 гг.) – арганізатор парты-занскага руху і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
  33.  Корж Васіль Захаравіч (1899 – 1967 гг.) – арганізатар парты-занскага руху Беларусі.
  34.  Мазураў Кірыла Трафімавіч (1914 – 1989 гг.) – савецкі партый-ны і дзяржаўны дзеяч.
  35.  Машэраў Пётр Міронавіч (1918 – 1980 гг.): жыццё і дзейнасць.
  36.  Панамарэнка Панцеляймон Кандратавіч (1902 – 1984 гг.) – арганізатар антыфашысцкага супраціўлення ў Беларусі, савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч.
  37.  Паўлаў Дзмітрый Рыгоравіч (1897 – 1941 гг.) – гераічны і тра-гічны лёс.

ЛІТАРАТУРА

Асноўная

  1.  Вялікая Айчынная вайна савецкага народа (у кантэксце Другой сусветнай вайны): вучэб. дапаможнік / А.А. Каваленя [і інш.]; пад рэд. А.А. Кавалені, М.С. Сташ-кевіча. Мінск:  Выд. Цэнтр БДУ, 2004. 279 с.: іл., карт.
  2.  Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: дапаможнік / У.Р. Каз-лякоў [і нш.]; пад рэд. Л.В. Лойкі. Мінск: ТАА “ЦІПР”, 2003. 348 с.
  3.  Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: дапаможнік  / У.А. Сос-на [і інш.]; пад рэд. Л.В. Лойкі. Мінск: РІВШ , 2005. 333 с.
  4.  Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветных цывілізацый: вучэб. дапаможнік /       В.І. Галубовіч [і інш.]; пад рэд. В.І. Галубовіча і Ю.М. Бохана. Мінск: Сучасная школа, 2007. 472 с.
  5.  Гісторыя Беларусі: у 2 ч. Ч. 2. XIXXX стагоддзі: курс лекцый / П.І. Брыгадзін  [і інш.]. Мінск: РІВШ БДУ, 2002. 656 с.
  6.  Гісторыя Беларусі: у 2 ч. Ч. 2. Люты 1917 –  2002 гг. / Я.К. Новік [і інш.]; пад рэд. Я.К. Новіка, Г.С.  Марцуля.  2-е выд. Мінск: Універсітэцкае,  2003. 464 с.
  7.  Гісторыя Беларусі: у 6 т. Т. 5. Беларусь у 1917 – 1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]; рэдкал. М. Касцюк. Мінск: Экаперспектыва, 2007. 613 с.: іл.
  8.  Иоффе, Эмануил. Демографические потери Беларуси в годы Великой Отечественной войны / Эмануил Иоффе // Гісторыя: праблемы выкладання. 2007. № 6. С. 3 – 7.
  9.   История Беларуси: в 2 ч. Ч.2: учеб. пособие / Я.И.Трещенок [и др.]; под ред.  Я.И.Трещенка. Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова.  2005. 310 с.: ил., карт. 
  10.  Нарысы гісторыі Беларусі: у 2 ч. Ч. 2.  / М.П. Касцюк [і інш.]. Мінск: Беларусь, 1995. 560 с.: іл.
  11.  Чигринов, П.Г. История Беларуси / П.Г. Чигринов. Минск: Полымя, 2002. 432 с.
  12.  Чигринов, П.Г. Очерки истории Беларуси: учеб. пособие / П.Г. Чигринов. 2-е изд., перераб и доп. Минск: Вышэйш. шк., 2005.  463  с.
  13.  Эканамічная гісторыя Беларусі: вучэб. дапаможнік / В.І. Галубовіч [і інш.]; пад  агул. рэд. В.І. Галубовіча. Мінск: НКФ “Экаперспектыва”, 1996. 432  с.

Дадатковая

  1.  Баландзін, К. Культура Беларусі: здабыткі і страты ў гады Вялікай Айчыннай вайны / К. Баландзін // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. № 5. С.20 – 27.
  2.  Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941 – 1945. Энцыклапедыя / рэдкал.      I.П. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]; Мінск:  БелСЭ, 1990. 680 с.: іл., карт.
  3.  Бешанов, В.В. Десять сталинских ударов / В.В. Бешанов, А.Е. Тарас; под общ. ред. А.Е. Тараса. Минск: Харвей, 2003. 761 с.: ил.
  4.  Букіна, Т. Партызанскія часопісы як з’ява ў агітацыйным мастацтве Беларусі / Т. Букіна // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. № 11. С.60 – 66.
  5.  В тылу врага: листовки партийных организаций и партизан периода Великой Отечественной войны 1941 – 1945 / под ред. С.М. Кляцкина и др.. М.: Госиздат полит. лит., 1962.  318 с.
  6.  Варанкова, І. “Вялікая Перамога: гераізм і подзвіг народаў”/ І. Варанкова // Беларускі гістарычны часопіс.  2005. № 7. С. 72 – 75.
  7.   Варанкова, І. Вераснёўскі выбух у Мінску: гісторыя забойства Вільгельма Кубэ / І. Варанкова // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. № 12. С.22. – 25.
  8.  Великая Отечественная война Советского Союза (в контексте Второй мировой войны) : справочник / авт.-сост. А.А. Коваленя и др. ; под ред. А.А. Ковалени.  Минск : Изд. центр БГУ, 2007.  235 с.
  9.  Великая Отечественная народная 1941 – 1945: краткий ист. очерк / под ред.   П.А. Жилина. М.: Мысль,1985.  368 с.: ил., схем, карт.           
  10.  Всенародная борьба в Белоруссии против немецко-фашистских захватчиков в годы  Великой Отечественной войны: в 3  т. / под ред. А.Т. Кузьмина и др..   Минск: Беларусь, 1983 – 1985.
  11.  Гісторыя Беларускай ССР: у 5 т. Т.4. Беларусь напярэдадні і ў гады Вялікай Айчыннай вайны Савецкага Саюза (1938–1945 гг.) / пад рэд. І.М. Ігнаценка і інш..   Мінск: Навука і тэхніка, 1975. 640 с.
  12.  Грыцкевіч, А. Праваслаўная царква ў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны / А. Грыцкевіч // Беларускі гістарычны часопіс. 2006. № 5. С.12 – 17.  
  13.  Долготович, Б. Д. Беларусь в годы Великой Отечественной войны в вопросах и ответах / Б.Д. Долготович. Минск: Полымя, 1994. 138 с.: ил.
  14.  Долготович, Б.Д. Военачальники – сыны Беларуси на фронтах Великой Отечественной войны / Б.Д. Долготович. Минск: Бел Эн, 2005. 286 с.: портр., ил.
  15.  Доморад, К.И. Разведка и контрразведка в партизанском движении Белоруссии. 1941 – 1944 гг. / К.И. Доморад. Минск.: Наука и техника, 1995. 254 с.: фот.
  16.  Жилин, В.А. Операция “Багратион”. Освобождение Беларуси / В.А. Жилин  [и др.].   М.: Олма-Пресс, 2004, 486 с.
  17.  Жумарь, С.В. Оккупационная периодическая печать на территории Белоруссии в годы Великой Отечественной войны / С.В. Жумарь. Минск: Б. Ил., 1996.  17 с.
  18.  Загорулько, М.М.Крах плана «Ольденбург»: о срыве экономических планов фашистской Германии на временно оккупированной территории СССР /                    М.М. Загорулько, А.Ф. Юденков. М.: Экономика, 1974. 383 с.: ил.
  19.  Залесский, А.И. В партизанских краях и зонах: Патриотический подвиг советского крестьянства в тылу врага (1941 – 1944 гг.) / А.И. Залесский. М.: Изд-во соц.-экон. лит., 1962. 397 с.: ил.
  20.  История Великой Отечественной войны Советского Союза. 19411945: в 6 т./ под ред. П.Н. Поспелова и др.. М.: Воениздат, 1960 – 1965.
  21.  История Второй мировой войны, 19391945: в 12 т./ под ред. Д.В. Устинова     и др.. М.: Воениздат, 19731982.
  22.  Каваленя, А.А. Беларусь у выпрабаваннях вайны (1939 – 1945 гг.): вучэб.-метад. дапам./ А.А. Каваленя. Мінск: БДПУ ім. М. Танка, 2001. 100 с.: іл., табл.
  23.  Каваленя, А.А. Прагерманскія саюзы моладзі на Беларусі 1941 – 1944. Выто-кі. Структура. Дзейнасць / А.А. Каваленя. Мінск: БДПУ ім. М. Танка, 1999.  235 с.: табл.
  24.  Казлова, С. Аграрная палітыка германскіх акупантаў на тэрыторыі Заходняй Беларусі  ў 1941 – 1944 гадах / С. Казлова.  Беларускі гістарычны часопіс.   2005. № 12. С.14  – 22.
  25.  Кнатько, Г.Д. Рукописные издания партизан Белоруссии / Г.Д. Кнатько. Минск: Наука и техника, 1979. 218 с.
  26.  Кушнер, В. Урокі Вялікай Айчыннай вайны. Чаму яны забываюцца? / В. Куш-нер // Беларускі гістарычны часопіс.  2005. № 5. С.66 – 72.
  27.  Лемешонок, В. И. Идейно–политическая работа Компартии Белоруссии в годы Великой Отечественной  войны / А.М. Лемешонок.  Минск: Беларусь, 1988.  240 с.
  28.  Лемяшонак, У.I. Берлінская аперацыя. Штурм Берліна / У.I. Лемяшонак // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. № 5. С.3 – 9.
  29.  Лемяшонак, У.I. Вызваленне – без грыфа „сакрэтна!“ / У.I. Лемяшонак. Мінск: Полымя, 1996. 149 с.: іл.
  30.  Літвін, А. Беларускі партызанскі: да 65-й гадавіны стварэння Беларускага штаба партызанскага руху / А. Літвін // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. № 9.         С.3 – 10.
  31.  Літвін, А. Цэнтральны штаб партызанскага руху і Беларусь (да 65-й гадавіны з дня стварэння) / А.М. Літвін // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. № 5. С.3 – 12.
  32.  Літвін, А.М. Акупацыя Беларусі (1941 – 1944): пытанні супраціву і калабарацыі / А.М. Літвін. Мінск: Бел. кнігазбор, 2000. 287 с.: табл.
  33.   Мацэль, В. Удзел воінаў-беларусаў у разгроме мілітарысцкай Японіі /           В.  Мацэль. Беларускі гістарычны часопіс.   2007. № 8. С.3 – 9.
  34.  Новікаў, С. Адлюстраванне падзей на Буйніцкім полі 12 ліпеня 1941 г. у нямецкіх архіўных матэрыялах / С. Новікаў // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. № 7. С. 12 – 19.
  35.  Памяць. Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. Мінск: Вышэйш. шк., 1985 – 2004.
  36.  Паўлоўскі, А. Разгром фашызму. Урокі Вялікай Айчыннай вайны /               А. Паўлоўскі // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. № 5. С. 10 – 20.
  37.  Пономаренко, П.К. Всенародная борьба в тылу немецко-фашистских захватчиков 1941 – 1944 / П.К.  Пономаренко. М.: Наука, 1986.  398 с.
  38.  Ревяко, Т.Н. Геноцид и массовые репрессии: истребление по национальным и религиозным мотивам / Т.Н. Ревяко, Н.В. Трус. Минск: Фирма “Литература”, 1996.  574 с.
  39.  Снапкоўскі, У. Ялта – Сан-Францыска – Патсдам: ад падвядзення вынікаў Другой сусветнай вайны да пасляваеннага ўладкавання свету / У. Снапкоўскі // Беларускі гістарычны часопіс. 2005. № 7. С.3 – 11.
  40.  Станкевіч, У. Гераічная абарона горада Магілёва / У. Станкевіч // Беларускі гістарычны часопіс.  2005. № 6. С.74 – 78.
  41.  Сямашка, Я.І. Армія Краёва на Беларусі / Я.І. Сямашка. Мінск: Бел. выд. т-ва “Хата”, 1994. 269 с.
  42.  Факторович, А.А. Крах аграрной политики немецко-фашистских оккупан-тов в Белоруссии / А.А. Факторович.  Минск:  Наука и техника, 1979. 248 с.
  43.  Энцыклапедыя гісторыі Беларусі:  у 6 т./ пад рэд. Г.П. Пашкова і інш. Мінск: БелЭн, 1993 – 2003.

Карысную інфармацыю па гісторыі Другой сусветнай вайны можна знайсці таксама на наступных сайтах Interneta:

  1.  http: // avaccha. virtualave. net

Храналогія падзеяў, бітваў і аперацый.

  1.  http:// wwii-soldat.narod. ru/

Інфармацыйны праект, прысвечаны Вялікай Айчыннай вайне 1941 – 1945 гг. Біяграфіі палкаводцаў, галерэя ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны.

  1.  http:// www.ib.hu-berlin.de / - pbruhn / b-kunst.htm

Бібліяграфія міжнароднай літаратуры аб лёсе культурных каштоўнасцей, што былі перамешчаны  у Саюз ССР у выніку Другой сусветнай вайны і знаходзяцца зараз на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі і іншых краін СНД. Дадзеныя за 1990 – 2000 гг.

  1.  http:// www.almanacwhf.ru

Альманах вайны. Гісторыя. Факты.

  1.  http:// www.rkka.ru /

Гісторыя Чырвонай Арміі з 1918 па 1945 гг.

ЗМЕСТ

Прадмова…………………………………………………………………………………. 3

1. Абвастрэнне  супярэчнасцяў  паміж  вядучымі  краінамі  свету напрыканцы   30-х гадоў  ХХ  ст.   Пачатак   Другой  сусветнай  вайны.   Уз’яднанне   Заходняй   Беларусі  з БССР ……………………………………………………………………………………...…….4

2.Напад  фашысцкай  Германіі  на  СССР. Абарончыя  баі  на тэрыторыі Беларусі…………………………………………………………………………………..……12

3.Акупацыйныя планы фашысцкай Германіі і іх  рэалізацыя ў Беларусі. Прычыны і  праявы калабарацыянізму.…..……………………………………...…………………………17

4. Партызанскі  і   падпольны   рух   на   Беларусі  супраць   нямецка-фашысцкіх   за-хопнікаў ….…………………………………………………………………………………….24

5.Вызваленне  Беларусі  ад  нямецка-фашысцкіх  захопнікаў. Уклад беларускага народа ў дасягненне перамогі і яго страты ў Другой сусветнай вайне…………………...36

Цікавыя факты……………………………………….……………………………………  44

Пытанні і заданні для самастойнай работы.……………..……………………………..49

Тэматыка рэфератаў….....………….………………………………………………………. 54

Літаратура…………………………………………………………………………………..56

Другие работы

МЕХАНИЗМ СПРОСА И ПРЕДЛОЖЕНИЯ


МЕХАНИЗМ СПРОСА И ПРЕДЛОЖЕНИЯ. РЫНОЧНОЕ РАВНОВЕСИЕ В осуществлении механизма функционирования рынка решающая роль принадлежит взаимодействию спр...

Подробнее ...

з курсу Філософіяrdquo; Світогляд як духовноп...


Відмінні риси міфології та філософії Предмет та особливості філософії. Функції філософії Філософія і наука Основні розділи філософії Поняття ант...

Подробнее ...

ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В НЕФТЕГАЗОВОЙ ОТРАСЛИ Развитие ...


К внутренней среде можно отнести: персонал компании и всех ее подразделений: руководителей структурных подразделений компании; акционеров непосре...

Подробнее ...

тематизированными научными знаниями и способа...


Содержание образования как фундамент базовой культуры личности Важная социальная функция обучения ? формирование личности соответствующей социал...

Подробнее ...