Гісторыя Понція Пілата і Іешуа складае сюжэт «рамана ў рамане» — твора, напісанага Майстрам. Так складана пабудаваны раман М.А. Булгакава «Майстар і Маргарыта», у якім пісьменнік дае сваю версію біблейскіх падзей. Яны адрозніваюцца ад арыгінальных: у іх ёсць сцэна допыту Іешуа — Хрыста — Пілатам і сцэна пакарання. Але выява Пілата цікавіць Булгакава ня менш ладу вандроўнага філосафа. Ён раскрываецца не адразу — спачатку Пілат мучыцца цяжкай мігрэнню і не занадта уважлівы да арыштаванага. Але затым мы бачым, як ён збянтэжаны, як яго апаноўвае цэлая гама пачуццяў: інтарэс да прапаведніку, нежаданне быць яго катам, страх няласкі імператара Тыверыя. Ён спрабуе выратаваць Іешуа, нават пагражае першасьвятара, зацвердзiўшаму памілаванне іншага асуджанага, затым стараецца аблегчыць Іешуа мукі смерці на крыжы. Нарэшце, ён загадвае Афранию забіць Юду, адпомсціўшы яму за здраду.
Для чаго ён гэта робіць? Чаму так важныя для Пілата апошнія словы пакаранага? Ён прагна чытае запіскі Левiя Мацея — разабраўшы словы пра тое, што няма большага заганы, чым баязлівасць, ён уздрыгвае, разумеючы, што гэта словы пра яго. І тужлівая для яго думка пра чыё-то абавязковай бессмяротнасці не дае яму спакою. Воланд казаў Майстру, што «рукапісы не гараць». Але не гараць і словы, запісаныя Лявіем на пергаменце, і атрымліваецца, што словы Воланда ставяцца і непасрэдна да Пілата. Яго баязлівасць захавана на скрыжалях гісторыі, яго неўміручасць — ня неўміручасць подзвігу Іешуа, а несмяротнае пачуццё вечнай віны.
Пілат спрабуе сысці ад сябе, ад сваёй сумлення, пераконваючы сябе ў тым, што гэтай «пахабнай пакарання» не было, але цяпер ён неаддзельны ад Іешуа як вінаваты яго гібелі. Падарожжа з Іешуа па месячнай дарожцы будзе сніцца Пілату як вызваленне ад страшнай рэальнасці, але тым больш жорстка вяртанне ў яе і ўсведамленне ўсё таго ж пачуцці вечнай віны — перад Гісторыяй.
Булгакаў дае Майстру магчымасць дараваць свайго героя і завяршыць раман адным словам: «Вольны!», Дазволіўшы Пілату прайсці побач з Іешуа па месячнай дарожцы. Але суд Гісторыі не так велікадушны, і імя Понція Пілата, злоснага кіраўніка Юдэі, засталося ў ёй назаўжды як імя забойцы, асудзіў Хрыста на пакутлівую пакаранне.
Вобраз Понція Пілата і праблема сумлення
«Майстар і Маргарыта» — гэта ўнікальнае, нетрадыцыйнае твор М.А. Булгакава, так як у яго ўваходзяць два рамана (раман Майстры пра Понцiя Пiлата і раман пра лёс Майстры). Змест гэтых двух раманаў супастаўляецца і супрацьпастаўляецца, але ўспрымаецца як адзіны твор, звязанае з лёсам ўсяго чалавецтва. «Раман пра Пілаце», які складаецца з 4-х кіраўнікоў, — гэта аповяд пра адзін дзень рымскага пракуратара Юдэі і яго сустрэчы з прапаведнікам дабра і справядлівасці Іешуа Га-Ноцры. Раман пабудаваны так, што амаль усе яго героі стаяць перад выбарам: дабро ці зло, гонар або ганьба, вера ці бязвер’е, маладушнасць, баязлівасць або самаахвяраванне ў імя справядлівасці. Перад такім выбарам ўстаў і пракуратар Юдэi Понцiй Пiлат.
Понцій Пілат — разумны і магутны кіраўнік, у руках якога жыццё і смерць любога з жыхароў Юдэі. Тыповых рысу яго характару аўтар падкрэслівае дэталлю партрэтнай характарыстыкі — «белы плашч з крывавым падбоем». І чытач разумее, што пракуратар заваяванай Юдэі — частка дэспатычнай дзяржаўнай машыны, незаплямленай звонку і акрываўленае знутры. Сутыкненне з вандроўным філосафам, Іешуа Га-Ноцры, якога прыводзяць на суд да Пілата, які абвінавачваецца ў падбухторванні да разбурэння ершалаимского храма, вырабляе пераварот у душы ігемона. Паміж імі адбываецца духоўны паядынак. Зварот Іешуа да Понцію Пілату, «лютаму пачвары» (як ён сам сябе называў), «добры чалавек» спачатку раззлавала яго, а потым, пасля экзэкуцыі, выклікала ў ім складаныя думкі і пачуцці. Пілат — яркая і моцная асоба, але ў яго душы панавала жорсткасць, ён усіх пагарджаў і разумеў, наколькі яго становішча зневажальна і агідна ягонай душы. Але да тых, каго судзіў, ён быў абыякавы: «Ён глядзеў каламутнымі вачыма на арыштанта i нейкi час маўчаў, пакутліва успамінаючы, навошта на ранішнім сонцы стаiць перад iм арыштант з знявечаным збіццём тварам і пра што яшчэ нiкому не патрэбнае давядзецца пытацца». Яго мучылі пастаянныя галаўныя болі і не давалі спакою кепскія думкі. Таму яму хацелася да допыту арыштаванага паставіцца фармальна, але так як ён сфармаваўся ва ўмовах падпарадкавання армейскай дысцыпліне і дзяржаўнымі законамі, то прымушаў сябе высілкам волі дапытваць вандроўнага філосафа. Таксама ён добра ведаў, што за маладушнасць ў таталітарнай дзяржаве яго не даруюць. У ходзе допыту пракуратар зразумеў шчырасць перакананні Іешуа ў тым, што «дрэнных людзей проста няма на свеце» і што яго вера ў добры пачатак чалавека бязмежная. Любы амаральны ўчынак, нават здрада вандроўны філосаф гатовы адмяніць як часовае зман і апраўдаць. Нават кентурыёна Марка ён характарызуе як добрага, хоць і няшчаснага чалавека. Па перакананні Іешуа, галоўнае годнасць у чалавеку — духоўны бок жыцця, чалавек бескарысліва робіць дабро дзеля самой ідэі дабра. Усе людзі, па думцы вандроўнага філосафа, вольныя і роўныя. Нават у імя выратавання свайго жыцця ён не адмаўляецца ад уласных перакананняў і кажа толькі праўду.
Будучы носьбітам антычнай культуры з яе ідэаламі гарманічна развітай асобы, пракуратар адчуў не толькі цікавасць, але і павага да Га-Ноцры, разумнаму, вольнага й шчасліваму чалавеку, які здольны спачуваць і дапамагаць нават таму, хто адпраўляе яго на пакаранне. Справядлівыя прамовы арыштаванага знайшлі водгук у хворай душы ігемона, які стаміўся ад крывадушнасці. Зразумеўшы, што Іешуа невінаваты, пракуратар нават спрабаваў яго выратаваць, але страх перад кесару прымусіў Понція Пілата вынесці прароку смяротны прысуд. З-за кар’еры Пілат збаяўся паўстаць супраць несправядлівасці, вызваліўшы невінаватага чалавека. З тых часоў сумленне кіраўніка не ведала спакою: ён асудзіў сябе на вечныя душэўныя пакуты. Спрабуючы заглушыць голас сумлення, пракуратар загадаў забіць Юду, які здрадзіў Га-Ноцры. Але і гэты ўчынак не прынёс Понцію Пілату спакою. Яму прысніўся сон, быццам ён не паслаў на пакаранне вандроўнага філосафа і лекара. Слабасць і баязлівасць Пілата абгортваюцца для яго двухтысячагадовай мукой раскаяння. Але ў канцы рамана да Понцію Пілату прыходзіць прабачэнне, дадзенае яму Майстрам. Яму дараваў Іешуа. Так аўтар падвёў чытача да думкі пра тое, што сапраўднае магутнасьць толькі ў дабрыні і ўдзеле, а не ў сіле улады.
Такім чынам, праз вобраз Понція Пілата Булгакаў сцвярджае, што ўсім ходам чалавечай гісторыі кіруе дабро, праўда і свабода, а не зло і ўлада, якія знаходзяцца ў вечнай барацьбе.