І. А. Бунін, ня які прызнаваў дзялення літаратуры на прозу і лірыку, стварыў дзіўны па прыгажосці і трагічнасці светаадчування зборнік апавяданняў «Цёмныя алеі». Пранікнення і паэтычная, здавалася б, простая, выкладзеная сухой мовай, гісторыя жыцця гераіні аповяду «Халодная восень». Як і ва ўсім зборніку, тут моцна пераплеценыя адно з адным дзве тэмы: каханне і смерць.
Каханне ўспрымаецца Буніным як вышэйшы дар чалавечага лёсу. Але чым чысцей, дасканалей, выдатней пачуццё, тым кароткачасовага яно. Сапраўдная любоў заўсёды заканчваецца трагедыяй, за хвіліны шчасця героі расплачваюцца смуткам і болем. Высокае любоўнае перажыванне звязана з прадстаўленнем аб бясконцасці і таямніцы, да якой чалавек можа толькі дакрануцца.
У аповедзе няма традыцыйнага сюжэтнага пабудовы — у ім адсутнічае інтрыга. Фабулу пераказаць лёгка, але праўдзівы сэнс тэксту ледзь ўлавіў. Няма ў Буніна прычынна-следчых сувязяў, усё заснавана толькі на адчуваннях, і жыццё таму ўспрымаецца ў чыстым, нескажаным выглядзе.
З пяшчотай успамінае гераіня сваю юнацкую каханне, адчуванне шчымлівай суму, тугі па няздзейсненых, не адбыўся шчасце ўтоена за кожным яе словам. Але пра смерць каханага гаворыцца як пра нешта штодзённым, самае страшнае падзея ў жыцці прадстаўлена імгненнем ў шэрагу падзеяў.
Бунін — найтанчэйшы псіхолаг. Няма ў тэксце яркай экспрэсіі, няма адкрытых перажыванняў, але за вонкавым спакоем крыецца старанна пераважная жаданне яшчэ раз атрымаць асалоду ад тым глытком шчасця, што падарыла калісьці халодная восень. Чэрствай кажа жанчына пра чаргу кпінаў лёсу. Чым была яе жыццё? Ўся яна засяроджаная толькі ў тым халодным восеньскім вечары, калі шчасце было такім магчымым. А потым толькі чарада падзей і асоб. Як пра што-то, не хвалюючым, няважным кажа гераіня аб не дасведчаным літасці голад, пра смерці мужа, уцёках родных, аддаленні назвай дачкі. Самае сухое згадка — гэта словы аб гібелі каханага чалавека. Чым мацней боль, тым больш эмоцый яна ўбірае, выпальваючы душу. Непаўторная, жывая інтанацыя звязана толькі з апісаннем таго імгнення, «зарніцы шчасця», што пашчасціла спазнаць гераіні.
У тэксце аповеду скрыты аксюмарон. Самым гарачым, хвалюючым, пяшчотным часам становіцца халодны вечар. А восень — гэта сімвал, час, калі блізка зіма, смерць, забыццё пры жыцці. Толькі надзея на сустрэчу там, дзе-то па-за быцця і прасторы, усе, што падтрымлівала ў гераіні існаванне.
«Якая халодная восень. »А.Фет
«Якая халодная восень! …» Афанасій Фет
Якая халодная восень!
Надзень сваю шаль і капот;
Глядзі: з-за дрымотных соснаў
Як быццам пажар паўстае.
Ззянне паўночнай ночы
Я памятаю заўсёды блізу цябе,
І свецяць фосфарныя вочы,
Ды толькі не грэюць мяне.
Аналіз верша Фета «Якая халодная восень! …»
У вершы «Якая халодная восень. », Напісаным ў 1854 годзе, перасекліся дзве любімыя фетовские тэмы — любові і прыроды. Іх цеснае перапляценне дасягаецца з дапамогай наступнага прыёму — рух сэнсу ажыццяўляецца ад малюнка знешняга свету да выказвання ўнутранага свету чалавека. Дарэчы, гэта галоўны прынцып рамантычнай лірыкі, блізкасць да якой Апанаса Апанасавіч не раз адзначалі літаратурныя крытыкі розных часоў і школ.
«Якая халодная восень. »- мініяцюра, якая расказвае гісторыю няшчаснага кахання. Першая страфа пабудавана на супрацьпастаўленьні. У самым пачатку гаворыцца пра «халодную восені», калі без шалі і капота ўжо не абысціся. Затым згадваецца метафарычны пажар, паўсталы супроць з-за дрымотных соснаў. Пакуль у душы жанчыны пануе холад, у душы закаханага ў яе мужчыны шугае агонь страсці. Сосны нездарма атрымліваюць эпітэт «дрымотныя». Так у стане паўсну знаходзіцца душа галоўнай гераіні. Прадстаўніца прыгожага полу не заўважае пажару, выкліканага ёю ж самой. У другой строфы лірычны герой згадвае «ззянне паўночнай ночы», якое ён заўсёды бачыць каля каханай жанчыны, што яшчэ раз даказвае яе халоднасць у адносінах да яго.
Радкі з верша Фета цытуюцца ў аповедзе Буніна «Халодная восень», створаным у траўні 1944 года. Іван Аляксеевіч змяняе ў арыгінальным тэксце ўсяго адно слова — замест эпітэта «дрымотныя», выкарыстаны эпітэт «чернеющие». У кнізе паэта і празаіка Канстанціна Якаўлевіча Ваншенкина (1925-2012) «Непанятлівы Аблічча» сказана, што Буніну ўдалося палепшыць мініяцюру Апанаса Апанасавіч. «Дрымотныя» у кантэксце верша названа словам аморфным, малавыразныя. Што тычыцца эпітэта «чернеющий», то ён стварае карціну рэзкую, рэльефную. З меркаваннем Ваншенкина складана пагадзіцца. Як мы высветлілі вышэй, без слова «дрымотныя» сэнс твора «Якая халодная восень. »Стаў бы некалькі іншым. Акрамя таго, была б не так ярка выяўлена боль, якая ўзнікае ў чалавечай душы з-за непадзеленага кахання.
Варта адзначыць, што паэтычныя прынцыпы Буніна фармаваліся не без ўплыву з боку Фета. Таго існуе нямала доказаў. У прыватнасці, у архівах захавалася перапісанае рукой маладога Івана Аляксеевіча верш «На чыгунцы», якое належыць пяру Апанаса Апанасавіч. Натхнёны гэтым творам Бунін пазней стварыў уласную падобную замалёўку, якая атрымала назву «У цягніку».